ТЫШКЫ ЖАРДАМГА МОНИТОРИНГ ЖҮРГҮЗҮҮ МЕТОДИКАСЫ

ТЫШКЫ ЖАРДАМГА МОНИТОРИНГ ЖҮРГҮЗҮҮ МЕТОДИКАСЫ

«Биздин Кылым» Коомдук Фонду \ Кыргыз Республикасы

Жаңыртылган жумушчу версия — 2026-жыл

Адамдарга жана айлана-чөйрөгө мүмкүн болуучу терс таасир көрсөтүү учурларын аныктоо, документтештирүү жана коштоо боюнча тиркеме менен

1. МАКСАТЫ ЖАНА КОЛДОНУУ ЧӨЙРӨСҮ

Ушул Методика Кыргыз Республикасында ишке ашырылып жаткан тышкы жардамдын, анын ичинде программалардын, долбоорлордун, гранттардын, кредиттердин, техникалык жардамдын жана тышкы каржылоонун жана көмөктүн башка түрлөрүнүн мониторингин жүргүзүүгө бирдиктүү мамилени белгилейт.

Методика тышкы жардам долбоорлорунун ишке ашырылышы, алардын натыйжалары, натыйжалуулугу, ачык-айкындыгы, отчеттуулугу, социалдык жана экологиялык кесепеттери, ошондой эле долбоорлордун адамдарга, жамааттарга, мүлккө жана айлана-чөйрөгө иш жүзүндөгү таасири жөнүндө маалыматтарды системалуу түрдө чогултуу, текшерүү, талдоо жана документтештирүү үчүн арналат.

Методика тышкы жардамдын булагына карабастан колдонулат, анын ичинде эки тараптуу жана көп тараптуу донорлорго, эл аралык финансылык уюмдарга, мамлекеттик органдарга, эл аралык жана өкмөттүк эмес уюмдарга жана башка катышуучуларга карата колдонулат.

Методика долбоордун жашоо циклинин ар кандай этаптарында — даярдоо жана пландаштыруудан тартып ишке ашырууга, аяктоого жана узак мөөнөттүү натыйжалар менен кесепеттерге кийинки мониторинг жүргүзүүгө чейин колдонулушу мүмкүн.

Методика «Наш Век» коомдук фонду, Тышкы жардамды мониторингдөө тобу (ТЖМТ) тарабынан колдонулат, ошондой эле башка уюмдар, эксперттер жана мониторинг жүргүзүүчүлөр тарабынан тышкы жардамга көз карандысыз коомдук мониторинг жүргүзүү үчүн колдонулушу мүмкүн.

Бул Методика мурда жарыяланган тышкы жардамга коомдук мониторинг жүргүзүү боюнча Нускаманын (https://nashvek.kg/monitoring-vneshnej-pomoshhi/instrukcziya-po-monitoringu-vneshnej-pomoshhi/) жаңыртылган версиясы болуп саналат жана анын инструменттерин — документтерди талдоо, байкоо жүргүзүү, интервью, сурамжылоо, фото- жана видеодокументтештирүү, жеринде мониторинг жүргүзүү жана фактыларды текшерүү — мониторинг жүргүзүүнүн бирдиктүү циклине бириктирет. Долбоор таасир этиши мүмкүн болгон адамдарга жана жамааттарга өзүнчө модуль арналат.

1.1. Мониторингдин максаты

Мониторингдин максаты — тышкы жардам кандай пландалып жана ишке ашырылып жаткандыгы, ал кандай натыйжаларды берип жаткандыгы жана адамдарга, жамааттарга жана айлана-чөйрөгө кандай кесепеттерди алып келип жаткандыгы жөнүндө ишенимдүү, текшерилүүчү жана жеткиликтүү маалыматтарды алуу жана берүү.

Өзгөчө көңүл оң натыйжаларды, ошондой эле иш жүзүндөгү же потенциалдуу терс таасирлерди, анын ичинде долбоорлорду ишке ашыруунун натыйжасында келип чыгышы мүмкүн болгон зыянды же чектөөлөрдү аныктоого бурулат.

1.2. Мониторингдин милдеттери

Мониторинг төмөнкүлөргө багытталат:

• долбоордун ишке ашырылышынын анын максаттарына, пландарына, милдеттенмелерине жана колдонулуучу талаптарга шайкештигин баалоо;
• долбоорлордун натыйжалуулугун, эффективдүүлүгүн жана туруктуулугун баалоо;
• тышкы жардамды пайдалануунун ачык-айкындуулугун жана отчеттуулугун талдоо;
• социалдык жана экологиялык тобокелдиктерди жана кесепеттерди аныктоо;
• адамдарга, алардын укуктарына, мүлкүнө, жерине, турак жайына, киреше булактарына, инфраструктурага жана кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүгүнө, ден соолугуна жана коопсуздугуна иш жүзүндөгү же потенциалдуу терс таасирди аныктоо;
• айлана-чөйрөгө терс таасирди, анын ичинде булганууну, суу агымын жана дренажды өзгөртүүнү, суу каптоону, эрозияны, жерлерге, өсүмдүктөргө жана жаратылыш ресурстарына зыян келтирүүнү, калдыктардын пайда болушун, ызы-чууну, чаңды жана титирөөнү аныктоо;
• потенциалдуу таасирге кабылышы мүмкүн болгон адамдар жана жамааттар аныкталгандыгын, аларга маалымат берилгендигин жана долбоордо каралган процесстерде эске алынгандыгын текшерүү;
• терс таасирди алдын алуу, минималдаштыруу, жоюу же компенсациялоо боюнча долбоордо каралган чараларды жана алардын иш жүзүндөгү натыйжалуулугун текшерүү;
• аныкталган көйгөйлөрдү жана аларды тастыктаган далилдерди документтештирүү;
• аныкталган кесепеттерди жоюу, долбоорлорду ишке ашырууну жакшыртуу жана ушундай учурлардын кайталанышына жол бербөө боюнча сунуштарды даярдоо;
• купуялуулук жана жеке маалыматтарды коргоо талаптарын сактоо менен жарандардын жана таасирге кабылган жамааттардын мониторингге катышуусун камсыз кылуу.

2. НЕГИЗГИ ТҮШҮНҮКТӨР

Тышкы жардам — Кыргыз Республикасына же айрым уюмдарга жана мекемелерге тышкы мамлекеттер, эл аралык уюмдар, эл аралык финансылык институттар, фонддор, агенттиктер жана башка донорлор тарабынан берилүүчү финансылык, материалдык, техникалык, консультациялык жана башка ресурстар.

Тышкы жардам долбоору — максаттары, мөөнөттөрү, ресурстары жана натыйжалары боюнча чектелген, толугу менен же жарым-жартылай тышкы жардамдын эсебинен каржыланган иш-чара же иш-чаралардын комплекси.

Мониторинг — долбоордун ишке ашырылышынын жүрүшү, анын натыйжалары жана кесепеттери жөнүндө маалыматтарды системалуу түрдө чогултуу, текшерүү, талдоо жана документтештирүү процесси.

Коомдук мониторинг — тышкы жардам долбоорлорунун ишке ашырылышына жарандык коом, эксперттер, жамааттар жана башка кызыкдар тараптар тарабынан көз карандысыз байкоо жүргүзүү жана талдоо.

Таасирге кабылган адам / жамаат — долбоор түздөн-түз же кыйыр түрдө таасир эткен же таасир этиши мүмкүн болгон адам, үй чарбасы, адамдардын тобу же жамаат.

Терс таасир — долбоордун адамдарга, алардын укуктарына жана мыйзамдуу кызыкчылыктарына, мүлкүнө, жерине, турак жайына, киреше булактарына, жеткиликтүүлүгүнө, ден соолугуна жана коопсуздугуна, ошондой эле айлана-чөйрөгө болгон иш жүзүндөгү же потенциалдуу жагымсыз таасири.

Инцидент — терс таасирдин, бузуунун, зыяндын белгиленген же билдирилген конкреттүү учуру же текшерүүнү талап кылган окуя.

Далил — документ, сүрөт, видео, географиялык маалыматтар, текшерүүнүн натыйжалары, расмий маалымат, күбөлөрдүн көрсөтмөлөрү, аралыктан байкоо жүргүзүүнүн маалыматтары же жагдайды ырастоого, тактоого же жокко чыгарууга мүмкүндүк берген башка материал.

Сигнал — текшерүүнү талап кылган мүмкүн болгон бузуу, көйгөй же терс таасир жөнүндө келип түшкөн маалымат.

Верификация — ар кандай булактарды жана далилдерди салыштыруу аркылуу алынган маалыматтын ишенимдүүлүгүн текшерүү процесси.

3. МОНИТОРИНГДИН ПРИНЦИПТЕРИ

Мониторинг төмөнкү принциптердин негизинде жүргүзүлөт:

Көз карандысыздык

Мониторинг долбоорду ишке ашырууга же каржылоого жооптуу органдардан жана уюмдардан көз карандысыз жүргүзүлөт.

Объективдүүлүк

Корутундулар текшерилүүчү маалыматтарга негизделет жана аныкталган фактыларды, кызыкдар тараптардын билдирүүлөрүн, божомолдорду жана аналитикалык тыянактарды бири-биринен ажыратат.

Далилдүүлүк

Ар бир олуттуу билдирүү мүмкүнчүлүккө жараша документтер, визуалдык материалдар, байкоо жүргүзүүнүн маалыматтары же башка булактар менен ырасталат.

Пропорционалдуулук

Текшерүүнүн көлөмү аныкталган көйгөйдүн мүнөзүнө, масштабына жана потенциалдуу маанилүүлүгүнө жараша аныкталат.

Адамдардын укуктарына жана кызыкчылыктарына багытталуу

Мониторингде долбоордук көрсөткүчтөрдүн аткарылышы гана эмес, долбоордун адамдарга, алардын мүлкүнө, жашоо шарттарына, жеткиликтүүлүгүнө, коопсуздугуна жана киреше булактарына кандай таасир тийгизип жаткандыгы да эске алынат.

Экологиялык жоопкерчилик

Мониторинг долбоордун айлана-чөйрөгө тийгизген таасирин жана экологиялык тобокелдиктерди алдын алуу жана азайтуу боюнча чаралардын натыйжалуулугун эске алат.

Ачык-айкындуулук

Мүмкүнчүлүккө жараша ачык булактар пайдаланылат жана мониторингдин натыйжаларынын жеткиликтүүлүгү камсыз кылынат.

Купуялуулук

Жеке маалыматтар жана ачыкка чыгарылышы таасирге кабылган адамдар үчүн тобокелдик жаратышы мүмкүн болгон маалыматтар корголот жана тиешелүү негиз же макулдук болбосо жарыяланбайт.

Катышуу

Мониторингде долбоор тарабынан түздөн-түз таасирге кабылган адамдардын жана жамааттардын пикири эске алынат.

4. МОНИТОРИНГДИН ОБЪЕКТИСИ ЖАНА ПРЕДМЕТИ

Мониторингдин объектиси — тышкы жардамдын долбоору, программасы же башка формасы.

Мониторингдин предметине төмөнкүлөр кирет:

• долбоордун максаттары жана милдеттери;
• каржылоонун булактары жана көлөмү;
• ишке ашыруу мөөнөттөрү жана этаптары;
• аткаруучулар жана жооптуу органдар;
• сатып алуулар жана ресурстарды пайдалануу;
• иш жүзүндөгү натыйжалар;
• натыйжалуулук жана туруктуулук;
• ачык-айкындуулук жана отчеттуулук;
• кызыкдар тараптардын катышуусу;
• социалдык жана экологиялык тобокелдиктер;
• иш жүзүндөгү жана потенциалдуу терс таасир;
• кесепеттерди алдын алуу, минималдаштыруу, жоюу жана компенсациялоо чаралары;
• даттанууларды берүү жана кароо механизмдеринин жеткиликтүүлүгү;
• долбоордун узак мөөнөттүү натыйжалары жана кесепеттери.

5. МОНИТОРИНГДИН ЦИКЛИ

Мониторинг төмөнкү негизги этаптарды камтыйт:

1. долбоорду тандоо;
2. баштапкы талдоо;
3. кабинеттик изилдөө;
4. тобокелдиктерди жана негизги маселелерди аныктоо;
5. мониторинг планын иштеп чыгуу;
6. зарыл болгон учурда жеринде мониторинг жүргүзүү;
7. кызыкдар тараптардан маалымат чогултуу;
8. терс таасирлерди жана инциденттерди документтештирүү;
9. далилдерди текшерүү жана салыштыруу;
10. натыйжаларды талдоо;
11. корутундуларды жана сунуштарды даярдоо;
12. натыйжаларды жарыялоо же берүү;
13. сунуштардын аткарылышына кийинки мониторинг жүргүзүү.

Ар бир долбоор бардык этаптардан бирдей көлөмдө өтүшү талап кылынбайт. Мониторингдин масштабы тобокелдиктерге, маалыматтын жеткиликтүүлүгүнө жана долбоордун маанилүүлүгүнө жараша аныкталат.

6. ДОЛБООРДУ ТАНДОО ЖАНА БАШТАПКЫ БААЛОО

Долбоорлорду тандоодо төмөнкүлөр эске алынат:

• каржылоонун көлөмү;
• масштаб жана география;
• потенциалдуу таасирге кабылган адамдардын саны;
• социалдык жана экологиялык мааниси;
• инфраструктуралык же курулуш иштеринин болушу;
• жерге, мүлккө жана киреше булактарына болгон тобокелдиктер;
• эл аралык финансылык уюмдардын катышуусу;
• коомдук даттануулардын же кайрылуулардын болушу;
• коомдук маалыматтын жетишсиздиги;
• мурда аныкталган көйгөйлөрдүн тарыхы;
• долбоордун стратегиялык мааниси;
• узак мөөнөттүү кесепеттердин келип чыгуу мүмкүнчүлүгү.

Долбоорлор пландуу негизде да, келип түшкөн сигналдардын негизинде да тандалышы мүмкүн.

7. КАБИНЕТТИК ИЗИЛДӨӨ

Жеринде мониторинг жүргүзүүдөн мурда жеткиликтүү материалдар, анын ичинде төмөнкүлөр изилденет:

• макулдашуулар жана келишимдер;
• долбоордук документтер;
• донорлордун документтери;
• техникалык-экономикалык негиздемелер;
• экологиялык жана социалдык документтер;
• көчүрүү жана компенсация пландары;
• таасирге кабылган адамдардын жана объекттердин тизмелери;
• ишке ашыруунун жүрүшү жөнүндө отчеттор;
• сатып алуу документтери;
• аудитордук материалдар;
• расмий кат алышуулар;
• мамлекеттик органдардын чечимдери;
• мамлекеттик маалыматтык системалардын маалыматтары;
• жарандардын кайрылуулары;
• жалпыга маалымдоо каражаттарынын публикациялары;
• коомдук уюмдардын материалдары;
• спутниктик жана башка мейкиндиктик маалыматтар.

Документтерди изилдөөдө кандай милдеттенмелер каралгандыгын жана иш жүзүндө кандай аракеттер көрүлгөндүгүн аныктоо зарыл.

8. МОНИТОРИНГДИН ИНДИКАТОРЛОРУ ЖАНА БААЛОО

Натыйжаларды системалаштыруу үчүн төмөнкү базалык баалоо системасы колдонулат:

Код	Багыт	Салмагы
S	Стратегиялык маанилүүлүк	25%
E	Натыйжалуулук	20%
I	Таасир	15%
U	Натыйжалардын туруктуулугу	15%
T	Ачык-айкындуулук жана отчеттуулук	10%
Ec	Экологиялык жана социалдык туруктуулук	10%
P	Катышуу	5%

Жыйынтык көрсөткүч төмөнкү формула боюнча эсептелет:

Жыйынтык балл = 0,25S + 0,20E + 0,15I + 0,15U + 0,10T + 0,10Ec + 0,05P.

Мында жыйынтык балл терс таасирди өзүнчө каттоону жана талдоону алмаштырбайт.

Долбоор пландалган иш-чараларды аткаруу жагынан жогорку натыйжалуулукту көрсөтүп, ошол эле учурда айрым адамдарга, жамааттарга же айлана-чөйрөгө олуттуу терс кесепеттерди алып келиши мүмкүн. Мындай кесепеттер өзүнчө көрсөтүлүүгө тийиш жана жалпы жыйынтык балл менен жокко чыгарылбайт.

9. АДАМДАРГА ТИЙГИЗГЕН ТААСИРГЕ МОНИТОРИНГ ЖҮРГҮЗҮҮ

Мониторинг жүргүзүүдө долбоордун төмөнкүлөргө болгон иш жүзүндөгү жана потенциалдуу таасири текшерилет:

• жер участоктору;
• турак жай жана башка кыймылсыз мүлк объекттери;
• мүлк;
• участокторго, үйлөргө, жолдорго жана инфраструктурага жеткиликтүүлүк;
• киреше булактары жана жашоо каражаттары;
• кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүк;
• коопсуздук;
• жашоо шарттары;
• ден соолук;
• укуктар жана мыйзамдуу кызыкчылыктар;
• аялуу топтор;
• консультацияларга жана чечим кабыл алууга катышуу.

Потенциалдуу таасирге кабылган адамдар аныкталгандыгы жана тиешелүү изилдөөлөргө, тизмелерге жана жол-жоболорго киргизилгендиги өзүнчө текшерилет.

Таасирге кабылган адамдардын расмий тизмесинде адамдын же объекттин жок болушу өзүнөн өзү таасирдин жок экендигин далилдебейт. Мындай тизмелерди түзүүдө колдонулган критерийлердин негиздүүлүгү жана аларды түзүү процесси да мониторингдин предмети болуп саналат.

10. ТЕРС ТААСИРГЕ МОНИТОРИНГ ЖҮРГҮЗҮҮ

Терс таасир мониторингдин өз алдынча предмети катары каралат.

Адамдарга болушу мүмкүн болгон терс таасирлерге төмөнкүлөр кирет:

• жер участогуна, үйгө, объектке же жолго жетүүнүн чектелиши;
• жер участокторуна, үйлөргө, курулмаларга же мүлккө зыян келтирүү;
• жерди алып коюу же пайдаланууну чектөө;
• физикалык же экономикалык көчүрүү;
• кирешеден же жашоо каражаттарынан ажыроо;
• жашоо шарттарынын начарлашы;
• кызмат көрсөтүүлөргө жеткиликтүүлүктүн чектелиши;
• коопсуздукка коркунучтар;
• санитардык шарттардын начарлашы;
• каралган маалыматтын же консультациялардын берилбеши;
• даттанууларды кароо механизмин пайдалануу мүмкүнчүлүгүнүн жоктугу;
• потенциалдуу таасирге кабылган адамдарды изилдөөлөрдөн жана тизмелерден чыгаруу;
• каралган калыбына келтирүү же компенсация чараларынын жоктугу.

Айлана-чөйрөгө болушу мүмкүн болгон терс таасирлерге төмөнкүлөр кирет:

• абанын булганышы;
• суунун булганышы;
• топурактын булганышы же деградациясы;
• табигый суу агымынын өзгөрүшү;
• суу каптоо;
• эрозия;
• жерлердин бузулушу;
• бак-дарактардын жана өсүмдүктөрдүн жок кылынышы же бузулушу;
• суу ресурстарына таасир;
• жаратылыш аймактарына жана биологиялык ар түрдүүлүккө таасир;
• калдыктардын пайда болушу;
• ашыкча ызы-чуу;
• чаң;
• титирөө;
• башка жагымсыз экологиялык кесепеттер.

11. ТЕРС ТААСИР КАРТОЧКАСЫ

Ар бир олуттуу терс таасир учурун өзүнчө каттоо сунушталат.

Мында төмөнкүлөр белгиленет:

1. эмне болду же эмне болушу мүмкүн;
2. таасир качан жана кайда болду;
3. ал долбоордун кайсы компоненти менен байланыштуу;
4. ким же эмне таасирге кабылды;
5. таасирдин мүнөзү;
6. масштабы жана узактыгы;
7. кандай милдеттенмелер же талаптар колдонулат;
8. кандай алдын алуу же минималдаштыруу чаралары каралган;
9. бул чаралар ишке ашырылдыбы;
10. алар натыйжалуу болдубу;
11. кандай кесепеттер аныкталды;
12. кандай далилдер бар;
13. кайсы жагдайлар азырынча аныктала элек;
14. кесепеттерди жоюу же минималдаштыруу үчүн кандай аракеттер зарыл.

12. ЖАБЫР ТАРТКАН ЖАНА ПОТЕНЦИАЛДУУ ТААСИРГЕ КАБЫЛГАН АДАМДАР МЕНЕН ИШТӨӨ

Жарандардан жана жамааттардан алынган маалымат мүмкүн болуучу таасирди аныктоонун маанилүү булагы болуп саналат.

Адамдын терс таасир жөнүндө билдирүүсү баштапкы этапта бардык зарыл далилдер толук болбосо да, сигналкатары катталат.

Маалымат кабыл алынып, текшерилиши үчүн адамдан бардык жагдайларды алдын ала өз алдынча толугу менен далилдөө талап кылынбайт.

Кошумча документтер, текшерүүлөр же эксперттик баалоолор конкреттүү учурдун мүнөзүнө жараша талап кылынышы мүмкүн, бирок алардын зарылдыгы коюлган маселеге пропорционалдуу болууга тийиш.

Документтердин, долбоордун расмий материалдарынын, жеринде жүргүзүлгөн текшерүүнүн натыйжаларынын, сүрөттөрдүн, спутниктик маалыматтардын же башка жеткиликтүү далилдердин жетиштүү көлөмү болгон учурда мониторинг таасирге кабылган адамга автоматтык түрдө төмөнкү милдеттерди жүктөбөшү керек:

• жаңы кадастрдык изилдөө жүргүзүү;
• көз карандысыз баалоочуну жалдоо;
• сотко кайрылуу;

эгер тиешелүү жагдайлар буга чейин болгон материалдардын негизинде аныкталышы мүмкүн болсо.

13. ЖЕРИНДЕ МОНИТОРИНГ ЖҮРГҮЗҮҮ

Маалыматты текшерүү же иш жүзүндөгү абалды баалоо үчүн түздөн-түз байкоо жүргүзүү зарыл болгон учурда жеринде мониторинг жүргүзүлөт.

Жериндеги сапардын жүрүшүндө төмөнкүлөр текшерилиши мүмкүн:

• объекттин иш жүзүндөгү абалы;
• долбоордук документтердин иш жүзүндөгү аткарылышка шайкештиги;
• жерлердин абалы;
• имараттардын жана курулмалардын абалы;
• жеткиликтүүлүк;
• жол жана инженердик инфраструктура;
• суу агызуу жана дренаж;
• суу каптоонун болушу;
• өсүмдүктөрдүн абалы;
• булгануу;
• калдыктар;
• ызы-чуу, чаң жана титирөө;
• коопсуздук;
• долбоордун натыйжасында болгон өзгөрүүлөр.

Мүмкүнчүлүк болсо төмөнкүлөр катталат:

• сүрөттөр;
• видео;
• координаттар;
• даталар;
• өлчөөлөр;
• схемалар;
• күбөлөрдүн байкоолору;
• жерде берилген документтер.

14. ЖАМААТТАР МЕНЕН ИШТӨӨ

Мониторинг жүргүзүүдө төмөнкү ыкмалар колдонулушу мүмкүн:

• жеке интервьюлар;
• топтук талкуулар;
• жергиликтүү жамааттар менен жолугушуулар;
• сурамжылоолор;
• жазуу жүзүндөгү кайрылуулар;
• телефон жана онлайн интервьюлар.

Ар кандай булактардан алынган маалыматтар салыштырылат.

Адам айткан билдирүү автоматтык түрдө аныкталган факт катары кабыл алынбашы керек, бирок кайрылуу учурунда бардык ырастоочу документтер жок болгону үчүн гана четке кагылбашы керек.

15. ДАЛИЛДЕРДИ ТЕКШЕРҮҮ ЖАНА ВЕРИФИКАЦИЯЛОО

Маанилүү корутундулар үчүн практикалык жактан мүмкүн болгон учурда кеминде эки көз карандысыз булакты пайдалануу сунушталат.

Далил катары төмөнкүлөр колдонулушу мүмкүн:

• расмий документтер;
• долбоордук документтер;
• мамлекеттик органдардын каттары;
• донорлордун документтери;
• жолугушуулардын протоколдору;
• текшерүүлөрдүн натыйжалары;
• сүрөттөр жана видеолор;
• спутниктик сүрөттөр;
• кадастрдык жана картографиялык маалыматтар;
• таасирге кабылган адамдардын көрсөтмөлөрү;
• жалпыга маалымдоо каражаттарынын маалыматтары;
• эксперттик корутундулар;
• өз алдынча байкоолордун натыйжалары.

Далилдерди баалоодо төмөнкүлөр эске алынат:

• булагы;
• датасы;
• ишенимдүүлүгү;
• түздөн-түз байланышы;
• көз карандысыз текшерүү мүмкүнчүлүгү;
• башка болгон маалыматтарга шайкештиги.

16. СЕБЕПТЕРДИ ЖАНА КЕСЕПЕТТЕРДИ ТАЛДОО

Көйгөй аныкталган учурда мүмкүн болушунча төмөнкүлөр аныкталууга тийиш:

Себеп → аракет/чечим → түздөн-түз таасир → кесепеттер → көрүлгөн чаралар → калган кесепеттер.

Терс таасир төмөнкүдөй болушу мүмкүн болгон учурларга өзгөчө көңүл бурулат:

• алдын алууга;
• минималдаштырууга;
• эртерээк этапта аныктоого;
• жоюуга;
• компенсациялоого;
• калыбына келтирүүгө.

Ошондой эле көйгөй долбоорду ишке ашыруунун кайсы этабында келип чыккандыгы жана долбоордун кайсы катышуучулары аны алдын алууга же оңдоого мүмкүнчүлүгү болгондугу талданат.

Мында себеп жөнүндө корутунду болгон далилдерге негизделүүгө тийиш жана божомол менен алмаштырылбашы керек.

17. ЖООП КАЙТАРУУ ЖАНА СУНУШТАР

Сунуштар аныкталган көйгөйдүн мүнөзүн эске алуу менен иштелип чыгат.

Алар төмөнкүлөрдү карашы мүмкүн:

• терс таасирди жоюу;
• бузулган абалды калыбына келтирүү;
• жеткиликтүүлүктү калыбына келтирүү;
• мүлктү же инфраструктураны калыбына келтирүү;
• жашоо каражаттарын калыбына келтирүү;
• колдонулуучу эрежелерге ылайык компенсация берүү;
• кошумча текшерүү жүргүзүү;
• көз карандысыз текшерүү;
• кошумча экологиялык же социалдык чаралар;
• долбоордук чечимдерди өзгөртүү;
• маалымат берүү жана консультация механизмдерин өркүндөтүү;
• даттанууларды кароо механизмине жеткиликтүүлүктү камсыз кылуу;
• ушундай учурлардын кайталанышына жол бербөө боюнча чаралар.

Сунуштар мүмкүн болушунча төмөнкүлөрдү көрсөтүүгө тийиш:

• эмне кылуу керек;
• ким тарабынан;
• кандай мөөнөттө;
• аткарылышы кандай жол менен текшерилиши мүмкүн.

18. ДОЛБООР АЯКТАГАНДАН КИЙИНКИ МОНИТОРИНГ

Долбоордун аякташы же каржылоонун токтотулушу анын кесепеттерине мониторинг жүргүзүүнүн автоматтык түрдө токтотулушун билдирбейт.

Кийинки мониторинг төмөнкү учурларда жүргүзүлүшү мүмкүн:

• долбоордун кесепеттери сакталып калса;
• жоюлбаган көйгөйлөр аныкталса;
• таасирге кабылган адамдардан кайрылуулар болсо;
• сунуштардын аткарылышын текшерүү зарыл болсо;
• узак мөөнөттүү социалдык же экологиялык кесепеттер болсо.

19. МОНИТОРИНГДИН НАТЫЙЖАЛАРЫН ДАЯРДОО

Мониторингдин натыйжалары төмөнкүдөй түрдө даярдалышы мүмкүн:

• кыска мониторингдик маалымкат;
• аналитикалык отчет;
• тематикалык изилдөө;
• долбоордун карточкасы;
• терс таасирдин карточкасы;
• көйгөйлүү объекттердин картасы;
• коомдук билдирүү;
• мамлекеттик органга кайрылуу;
• донорго кайрылуу;
• эл аралык финансылык уюмдун отчеттуулук механизминин алкагында кайрылуу;
• коомдук талкуу үчүн материалдар.

Ар бир жыйынтыктоочу материал мүмкүн болушунча төмөнкүлөрдү өзүнчө ажыратышы керек:

аныкталган фактылар;

кызыкдар тараптардын билдирүүлөрү;

документтер менен ырасталган жагдайлар;

ырасталбаган же кошумча текшерүүнү талап кылган маалыматтар;

аналитикалык корутундулар;

сунуштар.

20. ЖЕКЕ МААЛЫМАТТАРДЫ КОРГОО

Жеке маалыматтар мониторинг жүргүзүү үчүн зарыл болгон көлөмдө гана чогултулат.

Жеке маалыматтар:

• жалпыга жеткиликтүү материалдардан өзүнчө сакталат;
• тиешелүү негиз болбосо жарыяланбайт;
• мүмкүн болушунча жекелештирилбеген түрдө колдонулат;
• зарылчылык жана тиешелүү негиз болбосо үчүнчү жактарга берилбейт.

Сүрөттөрдү, видеолорду жана координаттарды жарыялоодо конкреттүү адамды же объектти идентификациялоо мүмкүнчүлүгүн эске алуу зарыл.

21. МОНИТОРИНГДИН МИНИМАЛДУУ ПАКЕТИ

Мониторинг жүргүзүлгөн ар бир долбоор боюнча төмөнкүлөрдү камтыган минималдуу пакет түзүү сунушталат:

1. долбоордун карточкасы;
2. негизги долбоордук документтер;
3. каржылоонун булактары жана көлөмү жөнүндө маалымат;
4. карта же географиялык сүрөттөмө;
5. мониторингдин негизги натыйжалары;
6. аныкталган тобокелдиктердин тизмеси;
7. терс таасирдин карточкалары — болгон учурда;
8. жеринде мониторинг жүргүзүүнүн материалдары — болгон учурда;
9. далилдердин матрицасы;
10. сунуштар;
11. кийинки мониторинг жөнүндө маалымат.

ТИРКЕМЕ 1. ДОЛБООРДЫН КАРТОЧКАСЫ

Көрсөткүч	Маалымат
Долбоордун аталышы
Долбоордун номери
Каржылоо булагы
Донор / уюм
Аткаруучу
Жооптуу мамлекеттик орган
Ишке ашыруу мөөнөтү
Каржылоонун көлөмү
Долбоордун географиясы
Долбоордун максаты
Негизги компоненттер
Потенциалдуу таасирге кабылган топтор
Негизги социалдык тобокелдиктер
Негизги экологиялык тобокелдиктер
Даттанууларды кароо механизми
Негизги документтер
Мониторингдин башталган датасы
Маалыматтын акыркы жаңыртылган датасы
Жооптуу мониторинг жүргүзүүчү
Мониторингдин статусу

ТИРКЕМЕ 2. ЖЕРИНДЕ МОНИТОРИНГ ЖҮРГҮЗҮҮ БОЮНЧА ЧЕК-ЛИСТ

2.1. Жалпы маалымат

Көрсөткүч	Маалымат
Долбоордун аталышы
Баруу датасы
Жери
Координаттар
Баруунун максаты
Мониторингдин катышуучулары
Долбоордун / органдардын өкүлдөрү
Жамааттын өкүлдөрү

2.2. Адамдар, мүлк жана жеткиликтүүлүк

№	Суроо	Ооба	Жок	К/Ж	Комментарий / далилдер
1	Жер участогуна, үйгө, объектке же жолго жетүүдө чектөөлөр барбы?	□	□	□
2	Жашоо шарттары өзгөрдүбү?	□	□	□
3	Жер участоктору таасирге кабылдыбы?	□	□	□
4	Мүлккө, имараттарга же курулмаларга зыян келтирилдиби?	□	□	□
5	Мүлктү же жерди пайдаланууда чектөөлөр пайда болдубу?	□	□	□
6	Киреше булактары же жашоо каражаттары таасирге кабылдыбы?	□	□	□
7	Кызмат көрсөтүүлөргө же инфраструктурага жетүүдө көйгөйлөр пайда болдубу?	□	□	□
8	Ден соолукка же коопсуздукка тобокелдиктер барбы?	□	□	□
9	Таасирге кабылган адамдарга маалымат берилдиби?	□	□	□
10	Алар тиешелүү изилдөөлөргө / тизмелерге киргизилгенби?	□	□	□
11	Даттануулар же кайрылуулар келип түштүбү?	□	□	□
12	Даттанууларды кароо механизми иштеп жатабы?	□	□	□

2.3. Айлана-чөйрө

№	Суроо	Ооба	Жок	К/Ж	Комментарий / далилдер
1	Абанын булганышы байкалабы?	□	□	□
2	Суунун булганышы байкалабы?	□	□	□
3	Табигый суу агымы өзгөрдүбү?	□	□	□
4	Суу каптоо же суу каптоо коркунучу барбы?	□	□	□
5	Эрозия же жерлердин бузулушу байкалабы?	□	□	□
6	Бак-дарактар же өсүмдүктөр бузулдубу / жок кылындыбы?	□	□	□
7	Суу ресурстарына таасир тийдиби?	□	□	□
8	Жаратылыш аймактарына же биологиялык ар түрдүүлүккө таасир тийдиби?	□	□	□
9	Долбоорго байланыштуу калдыктар барбы?	□	□	□
10	Ашыкча ызы-чуу, чаң же титирөө барбы?	□	□	□
11	Башка терс экологиялык кесепеттер аныкталдыбы?	□	□	□

2.4. Далилдер

Далилдин түрү	Бар	Сүрөттөмө / файлдын номери
Сүрөттөр	□
Видео	□
Координаттар / GPS	□
Документтер	□
Интервью	□
Расмий маалыматтар	□
Спутниктик сүрөттөр	□
Башка материалдар	□

ТИРКЕМЕ 3. ТААСИРГЕ КАБЫЛГАН / ПОТЕНЦИАЛДУУ ТААСИРГЕ КАБЫЛГАН АДАМДЫН КАРТОЧКАСЫ

Көрсөткүч	Маалымат
Иштин коду
Дата
Долбоордун аталышы
Жери
Адамдын статусу	Таасирге кабылган / потенциалдуу таасирге кабылган
Таасирдин түрү
Жер
Турак жай
Мүлк
Жеткиликтүүлүк
Киреше / жашоо каражаттары
Кызмат көрсөтүүлөр
Ден соолук / коопсуздук
Айлана-чөйрө
Билдирүүнүн кыскача сүрөттөлүшү
Кандай кесепеттер билдирилди
Берилген документтер
Сүрөттөр / видео
Башка булактар
Эмнени текшерүү зарыл
Текшерүүнүн натыйжасы
Сунушталган аракеттер
Иштин статусу

Эскертүү: адамдын жеке маалыматтары карточканын жумушчу жана коомдук версияларынан өзүнчө сакталат. Жумушчу мониторинг массивинде иштин кодун колдонуу сунушталат.

ТИРКЕМЕ 4. ТЕРС ТААСИРДИН / ИНЦИДЕНТТИН КАРТОЧКАСЫ

Көрсөткүч	Маалымат
Инциденттин коду
Долбоордун аталышы
Аныкталган дата
Келип чыккан дата / мезгил
Жери
Координаттар
Долбоордун байланыштуу компоненти
Эмне болду / эмне болушу мүмкүн
Ким же эмне таасирге кабылды
Таасирдин түрү	Адам / мүлк / жер / жеткиликтүүлүк / киреше / ден соолук / коопсуздук / айлана-чөйрө / башка
Таасирдин мүнөзү	Иш жүзүндөгү / потенциалдуу
Масштабы
Узактыгы
Болжолдонгон себеп
Аныкталган кесепеттер
Долбоордо каралган чаралар
Иш жүзүндө көрүлгөн чаралар
Көрүлгөн чаралардын натыйжалуулугу
Болгон далилдер
Эмне тастыкталды
Эмне кошумча текшерүүнү талап кылат
Зарыл аракеттер
Жооптуу тарап
Сунушталган мөөнөт
Статус	Аныкталды / текшерилүүдө / тастыкталды / жоюлду / жоюлган жок / жабылды
Кийинки текшерүүнүн датасы
Кийинки текшерүүнүн натыйжасы

ТИРКЕМЕ 5. ДАЛИЛДЕРДИН МАТРИЦАСЫ

№	Жагдай / билдирүү	Булак	Булактын датасы	Далилдин түрү	Шилтеме / файл	Текшерүүнүн натыйжасы	Статус
1							Аныкталды / текшерүүнү талап кылат
2							Аныкталды / текшерүүнү талап кылат
3							Аныкталды / текшерүүнү талап кылат
4							Аныкталды / текшерүүнү талап кылат
5							Аныкталды / текшерүүнү талап кылат

Булактын классификациясы

Булак	Белги
Расмий документ	□
Долбоордун документи	□
Донордун документи	□
Мамлекеттик реестр / маалымат базасы	□
Жериндеги байкоонун натыйжасы	□
Сүрөт / видео	□
Спутниктик маалыматтар	□
Интервью / көрсөтмө	□
Эксперттик корутунду	□
ЖМК	□
Башка	□

ТИРКЕМЕ 6. ИНТЕРВЬЮНУН ҮЛГҮСҮ

6.1. Жалпы маалымат

Көрсөткүч	Маалымат
Интервьюнун коду
Дата
Жери / форматы
Долбоордун аталышы
Катышуучунун коду
Катышуучунун статусу
Интервьюну өткөргөн
Маалыматты пайдаланууга макулдук	Ооба / Жок
Маалыматты пайдаланууга коюлган чектөөлөр

6.2. Негизги суроолор

№	Суроо	Жооп / комментарий
1	Эмне болду?
2	Бул качан болду?
3	Долбоор болгон окуя менен кандай байланышта?
4	Бул кимге же эмнеге таасир этти?
5	Кандай кесепеттер пайда болду?
6	Долбоордун өкүлдөрүнө же мамлекеттик органдарга маалымат берилдиби?
7	Кандайдыр бир чаралар көрүлдүбү?
8	Текшерүүлөр же баалоолор жүргүзүлдүбү?
9	Кандай документтер бар?
10	Катышуучунун пикири боюнча эмне кылуу керек?

6.3. Интервью учурунда алынган материалдар

Материал	Бар	Сүрөттөмө
Документтер	□
Сүрөттөр	□
Видео	□
Башка булактардын байланыштары	□
Башка материалдар	□

ТИРКЕМЕ 7. МОНИТОРИНГ ЖҮРГҮЗҮҮЧҮНҮН АЙ САЙЫНКЫ ӨЗҮН-ӨЗҮНҮН ОТЧЕТУ

Көрсөткүч	Маалымат
Долбоордун аталышы
Долбоордун номери
Отчеттук ай
Мониторинг жүргүзүүчү
Мониторинг жүргүзүлгөн мезгил

7.1. Аткарылган иштер

№	Суроо	Жооп / кыскача маалымат
1	Кандай аракеттер жүргүзүлдү?
2	Кандай документтер изилденди?
3	Кандай жаңы маалыматтар алынды?
4	Терс таасирлер аныкталдыбы?
5	Таасирге кабылган адамдардан кайрылуулар болдубу?
6	Кандай фактылар тастыкталды?
7	Кайсы маселелер кошумча текшерүүнү талап кылат?
8	Жеринде мониторинг жүргүзүлдүбү?
9	Кандай далилдер чогултулду?
10	Андан ары кандай аракеттер зарыл?

7.2. Аныкталган көйгөйлөр

№	Көйгөй / тобокелдик	Адамдарга таасири	Айлана-чөйрөгө таасири	Далилдер	Статус
1
2
3

7.3. Кийинки кадамдар

№	Зарыл аракет	Жооптуу	Мөөнөт	Статус
1
2
3

 

ТИРКЕМЕ 8. АНАЛИТИКАЛЫК ОТЧЕТТУН ҮЛГҮСҮ

1. Резюме

Долбоордун, негизги натыйжалардын жана аныкталган көйгөйлөрдүн кыскача сүрөттөлүшү.

2. Долбоордун сүрөттөлүшү

Каржылоонун булагы, максаттары, бюджети, мөөнөттөрү, географиясы, аткаруучулары.

3. Методология

Маалымат булактары, маалыматтарды чогултуу ыкмалары, мониторингдин чектөөлөрү.

4. Натыйжалар

Иш жүзүндөгү прогресс, натыйжалар жана көрсөткүчтөр.

5. Социалдык таасир

Адамдарга, жамааттарга, мүлккө, жерге, жеткиликтүүлүккө, кирешелерге, ден соолукка жана коопсуздукка болгон таасир.

6. Экологиялык таасир

Сууга, абага, топуракка, өсүмдүктөргө, жаратылыш ресурстарына жана айлана-чөйрөнүн башка компоненттерине болгон таасир.

7. Терс таасирлер жана инциденттер

Ар бир олуттуу учурдун далилдерин жана текшерүүнүн статусун көрсөтүү менен сүрөттөлүшү.

8. Ачык-айкындуулук жана отчеттуулук

Маалыматтын жеткиликтүүлүгү, кызыкдар тараптардын катышуусу, даттанууларды кароо механизмдери.

9. Талдоо

Себептер, кесепеттер, көрүлгөн чаралардын натыйжалуулугу жана чечилбеген маселелер.

10. Корутундулар

Аныкталган фактылардын кыскача баяндалышы.

11. Сунуштар

Конкреттүү чаралар, жооптуу тараптар жана мүмкүн болсо аткаруу мөөнөттөрү.

12. Кийинки мониторинг

Андан ары байкоону жана текшерүүнү талап кылган маселелер.